Zaman hakkında düşünmenin en tuhaf yanı, gündelik hayatta hiç sorun çıkarmayan kelimelerin bir anda açıklama istemeye başlaması.
Şimdi. Az önce. Birazdan. Aynı anda.
Bunları sürekli kullanıyoruz. Birine ne zaman geleceğimizi söylüyoruz, geçmişte olanları hatırlıyoruz, gelecekle ilgili planlar yapıyoruz. Bir olayın ne kadar sürdüğünü hesaplayabiliyor, iki kişinin aynı yerde aynı zamanda bulunmasını sağlayabiliyoruz.
Zaman konusunda oldukça becerikliyiz aslında.
Ta ki ne olduğunu sormaya başlayana kadar.
Özellikle de şu şimdi meselesi.
Biri bana anda kalmamı söylediğinde ne demek istediğini anlıyorum. Dikkatimi bulunduğum yere, yaptığım şeye, yaşadığım ana vermemi istiyor. Gayet makul bir tavsiye.
Ama benim aklım biraz başka bir yere gidiyor.
Hangi an?
Şaka olsun diye sormuyorum. Gerçekten, şu anda deneyimlediğim şeyin ne olduğunu merak ediyorum. Nerede başlayıp nerede bitiyor? Bir anın geçtiğini nasıl anlıyorum? Onu yaşarken fark edebiliyor muyum, yoksa fark ettiğimde çoktan geçmiş mi oluyor?
Ve benim için şimdi olan şey, senin için de şimdi mi?
Soruların bu kadar sıradan bir kelimeden çıkması biraz sinir bozucu.
Üstelik cevaplar da pek rahatlatıcı değil.
Dünyayı düşünürken, farkında olmadan her yerde aynı anda ilerleyen bir zaman hayal etmek kolay.
Sanki evrenin her yerinden geçen görünmez bir çizgi var. Çizginin bir tarafında geçmiş, diğer tarafında gelecek. Üzerinde de şu anda gerçekleşen her şey.
Biz nerede olursak olalım, hepimiz o çizgiyle birlikte ilerliyoruz.
Saatlerimiz farklı zamanları gösterebilir. Birbirimizden çok uzakta olabiliriz. Ama bütün bunların altında, herkesin paylaştığı ortak bir şimdi bulunduğunu varsayıyoruz.
Görelilik işin bu kısmını biraz zorlaştırıyor.
Üstelik mesele yalnızca ışığın bize ulaşmasının zaman alması değil. Bir yıldızın ışığını gördüğümüzde onun geçmişine baktığımızı biliyoruz. Işığın yolculuğunu hesaba katarak gördüğümüz olayın ne zaman gerçekleştiğini de hesaplayabiliriz.
Asıl tuhaflık bundan sonra başlıyor.
Çünkü birbirinden uzaktaki iki olayın aynı anda gerçekleşip gerçekleşmediği sorusunun, herkes için geçerli tek bir cevabı olmak zorunda değil.
Birbirini etkileyemeyecek kadar ayrı iki olay düşünelim. Hareket durumumuza bağlı olarak, bu olaylardan hangisinin önce gerçekleştiği konusunda farklı sonuçlara ulaşabiliyoruz.
Bana göre önce gerçekleşen bir olay, sana göre sonra gerçekleşmiş olabilir.
Ve ikimiz de yanılmıyor olabiliriz.
Bunu ilk öğrendiğimde beni asıl şaşırtan şey saatlerin farklı süreler ölçebilmesi değildi. Bunun neden olabileceğini anlamak, en azından bir süre sonra, o kadar da zor gelmiyor.
Ama birbirinden bağımsız iki olayı bütün evren için geçerli tek bir sıraya yerleştiremeyeceğimizi öğrenmek başka bir şey.
Elbette bu, olayların sırasının tamamen keyfî olduğu anlamına gelmiyor. Bir olay başka bir olaya neden olabiliyorsa, hangisinin önce geldiği konusunda anlaşabiliyoruz. Nedenlerle sonuçları istediğimiz gibi yer değiştiremiyoruz.
Ortak bir dünyamız var. Birbirimizi etkileyebiliyor, aynı olaylara katılabiliyoruz.
Yalnızca o dünyayı herkes için geçerli tek bir şimdiye ayırmak sandığımız kadar kolay değil.
Bana tuhaf gelen de bu.
Çünkü ben buradayım. Bir şey düşünüyorum, bir şey hissediyorum, bu cümleyi yazıyorum.
Bunların hepsi benim için şimdi gerçekleşiyor.
Bundan şüphe etmiyorum.
Ama kendi deneyimimden yola çıkarak bütün evrenin benimle aynı anı paylaştığını da söyleyemiyorum.
Peki benim yaşadığım şimdi ne?
Burada birbirine benzeyen ama aslında farklı olan iki soruyla karşılaşıyorum.
Zaman nasıl işliyor?
Ve zamanın geçişini nasıl deneyimliyorum?
İlki hakkında oldukça fazla şey biliyoruz. İkincisiyse düşündüğümden daha zor.
Mesela şu anda bu cümleyi okuyorsun.
Kelimeleri sırayla görüyorsun. Cümlenin sonuna geldiğinde ilk kelime çoktan geçmişte kaldı. Yine de bütün cümleyi anlayabiliyorsun.
Onu birbirinden kopuk anlar olarak değil, tek bir düşünce olarak deneyimliyorsun.
Çünkü zihnin yalnızca o anda karşılaştığın şeyle ilgilenmiyor. Az önce olanların izini taşıyor, birazdan olacakları bekliyor, aralarındaki ilişkileri kuruyor.
Bir melodiyi de böyle duyuyoruz. Her nota birbirinden ayrı bir olay. Ama melodiyi tanımak için bir önceki notanın tamamen kaybolmaması, sonrakinin de bir şekilde beklentimize katılması gerekiyor.
Demek ki deneyimlediğimiz şimdi, geçmişten tamamen ayrılmış, sonsuz küçüklükte bir nokta gibi işlemiyor.
En azından bize öyle hissettirmiyor.
Ama bu da soruyu tamamen cevaplamıyor.
Bütün bunlar nasıl oluyor da benim için tek bir deneyime dönüşüyor? Neden tam da bu anı yaşıyormuşum gibi hissediyorum?
Bazen birkaç dakika bitmek bilmiyor. Bazen saatlerin geçtiğini fark etmiyorum. Sevdiğim biriyle geçirdiğim bir saatle bekleme odasında geçirdiğim bir saat, aynı uzunlukta olsalar bile bana aynı gelmiyor.
Bu, göreliliğin anlattığı türden bir zaman farkı değil. Saatlerimizin gerçekten farklı süreler ölçmesinden söz etmiyorum.
Ama aynı kelimeyi kullanarak iki ayrı şeyden bahsediyor olmamız ilgimi çekiyor.
Bir tarafta ölçebildiğimiz süreler, olayların sırası ve fiziksel dünya var.
Diğer tarafta bütün bunların içinde bulunmanın nasıl bir şey olduğu.
İlkini anlamak, ikincisini kendiliğinden açıklamıyor.
Bir de başkaları var.
Seninle aynı masada oturduğumuzu düşünelim.
Konuşuyoruz. Ben bir şey anlatıyorum, sen gülüyorsun. Sen bir şey söylüyorsun, ben cevap veriyorum. Belki ikimiz de aynı anda susup dışarı bakıyoruz.
Aynı yerdeyiz. Aynı konuşmanın içindeyiz. Birbirimizin yaşadıklarını etkiliyoruz.
Ama aynı şeyi mi deneyimliyoruz?
Ben senin ne düşündüğünü, o anın sana nasıl hissettirdiğini tam olarak bilemem. Sen de benimkini.
Benim için uzun gelen bir sessizlik, senin için fark etmediğin kadar kısa olabilir. Ben bir cümlenin üzerinde düşünürken sen çoktan başka bir şey hatırlamış olabilirsin.
Yine de birbirimize ulaşabiliyoruz.
Bir şey söylüyorum ve o, senin deneyiminin bir parçası oluyor. Sen cevap veriyorsun, benimki değişiyor.
Birbirimizin yaşadığı anı doğrudan deneyimleyemiyoruz ama o anların içinde bir şeyler değiştirebiliyoruz.
Bunun fiziksel eşzamanlılık meselesiyle aynı soru olmadığını biliyorum. Uzak olaylar için evrensel bir şimdi bulunmaması, bilincimizin nasıl çalıştığı veya iki insanın aynı deneyimi yaşayıp yaşayamayacağı hakkında tek başına bir şey kanıtlamıyor.
Ama ikisi de beni aynı kelimenin karşısına çıkarıyor.
Şimdi dediğimizde, tam olarak neyi paylaşıyoruz?
Belki aynı deneyimi yaşamamız gerekmiyordur. Belki ortak olan şey, deneyimlerimizin birbirine dokunabilmesidir.
Bilmiyorum.
Yalnızca bu sorunun, başlangıçta sandığımdan daha ilginç olduğunu düşünüyorum.
Zaman hakkında düşünürken kendimi sık sık tuhaf bir durumda buluyorum.
Anlamaya çalıştığım şeyin dışına çıkamıyorum.
Bir yeri anlamak için uzaklaşabilir, ona başka bir açıdan bakabilirim. Bir nesneyi önümde tutup inceleyebilirim. Ama zamanı anlamaya çalışırken yaptığım her şeyin kendisi de zaman alıyor.
Bu cümleyi yazmam gibi.
Ben yazarken her kelime benim şimdimin bir parçasıydı. Sen okuduğunda bunların hepsi benim geçmişimde kalmış olacak.
Üstelik bu satırları yazmam arasında dakikalar geçmiş olsa bile sen onları birkaç saniyede okuyabilirsin. Benim durup düşündüğüm bir yerde hiç durmayabilir, üzerinde düşünmeden geçtiğim bir cümleye geri dönebilirsin.
Ben o an orada olmayacağım.
Yine de şu anda düşündüğüm bir şey, daha sonra senin düşündüğün bir şey hâline gelebilecek.
İkimizin aynı anı paylaşmasına gerek olmadan.
Belki de beni en çok ilgilendiren bu.
Zamanı ölçebiliyorum. Olayların birbirleriyle nasıl ilişkili olduğunu, hangi koşullarda farklı sürelerin ölçüleceğini anlayabiliyorum.
Ama yaşadığım anı tarif etmeye çalıştığımda, onu çoktan geride bırakmış oluyorum.
Bir anı yakalamaya çalışmak gibi.
Ne zaman elimi uzatsam, biraz önceki hâlini buluyorum.
Ve sonra yine aynı soruya dönüyorum.
Benim şimdi dediğim şey tam olarak nasıl bir deneyim?
Seninkiyle nasıl bir ilişkisi var?
İkimiz aynı dünyada, birbirimizin hayatına dokunabiliyorken, yaşadığımız o anın ne kadarını gerçekten paylaşabiliyoruz?
Bilmiyorum.
Ama zaman hakkında düşünmeye başladığımdan beri, onu yalnızca ölçmekten çok daha ilginç buluyorum.
Bir de artık birisi bana anda kal dediğinde, neden konuyu değiştirmek isteyebileceğini anlıyorum.
